مقدمه
لایه ی اوزون قسمتی از استراتوسفر است که حاوی گاز طبیعی اوزون O3 است . اوزون توانایی جالب توجهی در جذب برخی از فرکانسهای اشعه فرا بنفش دارد . لایه ی اوزون زیاد چگال نیست.
اگر آن را در ترو پوسفر متراکم شود ضخامت آن تنها در حد چند میلیمتر می شود . اوزون در جو زمین عموما توسط شکستن مولکول دو اتمی اکسیژن به دو اتم تنها به وسیله نور فرا بنفش به وجود می آید.اکسیژن تک اتمی با اکسیژن نشکسته ترکیب می شود و اوزون را به وجودمی آورند.مولکول اوزون ناپایداراست وهنگامی که نور فرابنفش به آن برخورد می کند به یک مولکول اکسیژن و یک اکسیژن اتمی شکسته می شود. به این فرآیند مداوم واکنش زنجیره ای اوزون اکسیژن نامیده می شودبدین ترتیب لایه اوزون در استراتوسفر به وجود می آید.
تخریب لایه ی اوزونلایه ی اوزون می تواند در حضور کلر، فلوئور و یا برم تخریب شود که عمدتا به آن سوراخ اوزون گفته می شود. این عناصر در برخی ترکیبات پایه دار به خصوص کلر و فلوئور و کربن ها (CFC)  که به استراتوسفرراه یافتند یافت می شوند که به وسیله فعالیت نورفرابنفش روی آنها تجزیه می شوند.
کلر اتمی این توانایی را دارد که به مولا ریته اوزون رابه اندازه ی تقریبا 100000 برابرکاهش بدهد.تراکم اوزون اتمسفری در لایه اوزون توسط یک عامل مهم جهانی تغییر می کند و آن دلیل این است که لایه ی اوزون در نزدیکی استوا ضخیم تر و در نزدیکی قطب ها نازک تر است . ضخامت لایه های اوزون در نیم کره ی شمالی در سال تقریبا 4% کاهش می یابد . حدود 6, 4 % از سطح زمین به وسیله ی لایه ی اوزون پوشیده نمی شود که به آنها سوراخ اوزونی گفته می شود . سوئدی ها در 23 ژانویه 1978 اولین مردمانی بودند که مصرف افشانه ها را به دلیل صدمه زدن به لایه اوزون ممنوع کردند.دردوم آگوست 2003 دانشمندان اعلام کردند که فرسایش لایه اوزون به سبب ممنوعیت استفاده از کلر و فلوئور کربن ها در حال کاهش است .

چه کارخانه هایی بر روی اوزون تأ ثیر می گزارند؟
کارخانجات مصرف کننده عمده گازهای مخرب لایه ی اوزون در ایران ،عبارتند از:صنایع برودتی و سرد کننده ها وسازندگان یخچال ها وفریزرهای خانگی، صنعتی و تجاری، صنایع ابرو اسفنج سازی ،بخش دفع آفات کشاورزی وسیستم های تهویه ی مطبوع ،کپسول های اطفای حریق، حلال اسپری های پاک کننده قطعات الکترونیکی و د رساخت کولر اتومبیل ها.ضرورت حفاظت از لایه ی اوزون اگرلایه ی اوزون از بین برود، زندگی از کره ی زمین رخت برخواهد بست. با از بین رفتن لایه ی حیاتی اوزون، نسل بشری ، پوشش گیاهی و حیات جانوری در مدت کوتاهی به صورت اسفباری منقرض خواهد گردید. در حال حاضر که این لایه آسیب دیده است ، تشعشعات ماورای بنفش که به زمین می رسد شدت یافته و این مسئله باعث ایجاد سرطان های پوست ، تضعیف مکانیزم دفاعی و ایمنی بدن انسان وهمچنین ایجاد آب مروارید گردیده است.علاوه برآن بعلت آسیب دیدن لایه اوزون کل نظام زیست محیطی(اکوسیستم) درسراسر پهنه گیتی دچارناهماهنگی وعدم توازن جدی وفزاینده شده است.
پیامدهای ناشی از تخریب لایه اوزون تخریب وسوراخ شدن لایه ی اوزون باعث عبورغیرقابل کنترل تابش فرابنفش خورشیدی می شودکه سبب افزایش دمای زمین و ذوب یخ های قطبی و افزایش آب دریاها شده که درنهایت به زیرآب رفتن خشکی ها می انجامدو نیز موجب سوختگی پوست، ابتلا به سرطان پوست و بیماری های چشمی، و همچنین وارد آمدن خسارت عمده به جانوران و گیاهان می شود و بالاخره باعث انقراض زندگی تمام موجودات می شود. کارهای حفاظتی که مردم باید انجام دهند چیست؟ کارهای حفاظتی در برابر تابش فرا بنفش خورشید، که مردم بایستی انجام دهند عبارتند از:
استفاده ازعینک های آفتابی ضد اشعه B-UV بخصوص برای کسانی که به جهت شغلی مجبورند مدت زیادی را در تماس با تابش خورشید باشند.
استفاده از کلاه های لبه داربزرگ جهت محافظت از پوست صورت و گردن در برابر تابش.

استفاده از پوشش کامل بخصوص دست ها در برابر تابش.
بیشترین شدت تابش UV-B در اواسط روزهای( 11 صبح الی 2 بعد از ظهر) فصل تابستان به سطح زمین می رسد ، لذا بهتر است در این ساعات کمتر در معرض تابش قرار گیریم.
اندازه گیری های ناسا نشان می دهد که حفره ی موجود در لایه ی اوزون امسال کوچک تر شده اما محاسبات دانشمندان نشان می دهد که این کاهش موقتی است و هنوز نمی توان به ترمیم لایه ی اوزون خوش بین بود.
یک خبر خوش برای همه : سوراخ لایه ی اوزون بر فرازجنوبگان نسبت به سال گذشته 30 درصد کوچک شده است. بر طبق اندازه گیری های انجام شده توسط ماهواره ENVISAT اسا (ESA) ، درسال گذشته جرمی معادل 40 میلیون تن از لایه اوزون نابود شده بود، در حالی که امسال این عدد به 7 /27 میلیون تن کاهش پیدا کرده است. نتایج بدست آمده هرچند خوشحال کننده است اما لزوما به این معنا نیست که حفاظت از لایه اوزون کافی است، زیرا هنوز لایه اوزون ترمیم نشده.
همانطور که می دانید لایه اوزون ناحیه ای از اتمسفر زمین است که از میزان بسیار زیادی گازاوزون (03) تشکیل شده است. این لایه مثل یک سپر محافظ عمل می کند و ما را در برابر تشعشعات بسیار زیان بار فرابنفش خورشید محافظت می کند.
در دهه های گذشته لایه اوزون با سرعت 3/0 درصد درسال ، نازک می شد تا سرانجام درسال 1985 حفره ای در این لایه،برفراز قطب جنوب بوجود آمد؛ با از بین رفتن اوزون های موجود بر فراز قطب جنوب اشعه فرابنفش خورشید براحتی می توانست از اتمسفر زمین عبور کند. با نازک شدن این لایه برفراز زمین و همچنین ایجاد حفره در آن احتمال ابتلا به سرطان پوست ، بیماری های چشمی و... افزایش یافت و زندگی جانوران دریایی نیز به خطر افتاد.
با کاهش 30 درصدی حفره ی اوزون ، مساحت آن امسا ل بر فراز قطب جنوب به 7 /24 میلیون کیلومتر مربع رسید که تقریبا با مساحت آمریکای شمالی برابر است،اما دانشمندان احتمال می دهند این کاهش اندازه تصادفا در اثر برهم کنش تغییر دمای طبیعی و دینامیک جوی بوجود آمده باشد.دانشمندان گمان می کنند که درطول فصل های سال گذشته، سوراخ لایه اوزون دقیقا برفراز قطب جنوب قرارنداشته و کمی جابجا شده بود واین جابجایی باعث شده تا هوای گرمتربا آن مخلوط شود ازخصوصیّات اوزون این است که اگر دمای ناحیه ای به زیر 78- سیلسیوس برسد ، آن ناحیه از اوزون تهی می شود.در نتیجه هوای گرمی که در سال گذشته با این قسمت ازلایه اوزون مخلوط شده بود تا این فرآیند کاهش اوزون کندتر شود.
هنوز برای دادن نظرقطعی در مورد ترمیم لایه اوزون زود است واحتیاج به مشاهدات بسیار در یک بازه زمانی طولانی دارد چون درصورتی که در سال آینده حفره ی اوزون در قسمت سردتری قرار گیرد ممکن است که تخریب لایه اوزون با سرعت بیشتری انجام شود. پس هنوز نمی توان به ترمیم لایه اوزون امیدوار بود.

لایه اوزون در قطب ها

کمیسیون اروپا هشدار داد ضخامت لایه اوزون بر فراز قطب شمال شروع به نازک شدن کرده است و در صئرت ادامه یافتن سرمای شدید در زمستان، اوضاع وخیم تر خواهد شد. داده های جمع آوری شده درمنطقه ی قطب شمال نشان می دهند نازک شدن لایه اوزون بر فراز این منطقه که از سا ل 1980 آغاز شده ، بر خلاف قطب جنوب که اواخر دهه هشتاد بطور تقریب همه ساله و در هر زمستان شاهد کاهش ضخامت لایه اوزون بر فراز آن بوده ایم، تفاوت های بسیاری در سال های مختلف داشته است.
" کمیسیون اروپا هشدار داد ضخامت لایه اوزون بر فراز قطب شمال شروع به نازک شدن کرده است و درصورت ادامه یافتن سرمای شدید درزمستان،اوضاع وخیم ترخواهد شد." با ایجاد شدن سوراخ در لایه اوزون،خطرتابش اشعه ماوراء بنفش به مناطق غیرمسکونی قطب شمال وکشورهای اسکاندیناوی وحتی اروپای مرکزیتشدید می شود وسلامتی مردم و دیگرجانداران این مناطق به خطرخواهانداخت."
اشعه ماوراء بنفش یکی ازعوامل اصلی دربروزسرطان پوست است. داده های جمع آوری شده در منطقه قطب شمال نشان می دهند نازک شدن لایه اوزون برفرازاین منطقه که ازسال 1980 آغاز شده ، بر خلاف قطب جنوب که اواخر دهه هشتاد بطور تقریب همه ساله و در هر زمستان شاهد کاهش لایه اوزون برفرازآن بوده ایم،تفاوت های زیادی در سال های مختلف داشته است.در بیانیه کمیسیون اروپا در توضیح این مطلب افزوده شده: "تفاوت های مشاهده شده در دو قطب ناشی از این امر است که زمستان های قطب شمال گرم تر از قطب جنوب است " اما گویا قطب شمال نیز بتدریج دارد به شرایط قطب جنوب نزدیک می شود. آنتونیا موشان ، سخنگوی کمیسر پژوهش های اتحادیه اروپا ، سرد شدن شدید هوا درقطب شمال ونیز استفاده از فرآورده های شیمیایی تخریب کننده ی لایه اوزون را علت اصلی تشدید نازک شدن لایه اوزون دانسته اند . " اگر سرد شدن استراتوسفر(لایه پایینی اتمسفرکه دربرگیرنده ی لایه اوزون است) قطب شمال همچنین ادامه پیدا کند،ضخامت لایه اوزون در این منطقه ظرف دهه های آینده به میزان بیشتری کاسته خواهد شد. " نتایجی که کمیسیون اروپا روز دوشنبه ارائه کرده است حاصل تحقیقات جمعی از دانشمندان اروپایی در چارچوب پروژه ای با عنوان « اسکات3 » است . در پروژه ی یاد شده با استفاده از الگوهای تغییرات آب و هوا در سطح جهان ، تحولات آتی لایه اوزون پیش بینی می شود.

حفظ لایه اوزون(مبارزه با حفره ی اوزون)

از پروتکل« حفظ لایه اوزون» که در شهر مونترآل درکانادا به تصویب رسید، به عنوان یکی از مهمترین قراردادهای حقوق بین الملل تجلیل می شود. این نشان می دهد که می توان با تهدیدهای جهانی، مشترکا مبارزه کرد.
گازهای فشار افشانه ها کشنده ی لایه اوزون هستند امروز "حفره ی اوزون" ، تصویر هولناک ابتدایی خود را از دست داده است ، حد اقل در گزارش های خبری در رسانه ها . ولی در دهه 1980 دانشمندان ، با ادراک این واقعیت که زمین در حال از دست دادن لایه ی حفاظتی خود است به وحشت افتادند، موضوع به مردم منتقل شد.توده ی مردم وقتی پی بردند که خطر ابتلا به سرطان ناشی از اشعه ی مادون بنفش افزایش می یابد، نسبتا سریع به خود آمدند.

وحشت مؤثر

میشائیل بوخویتس (Michael Buchwitz) که در"انستیتوی فیزیک و محیط زیست" دانشگاه برمن کار می کند، می گوید: « آگاهی ما در آن زمان خیلی کم بود . او اشاره می کند، دانشمندان می دانستند که گازهای آلاینده ی جو، لایه اوزون را از بین می برند ،" ولی ما فکر می کردیم که این روند خیلی آرام و نه اینچنین سریع رخ می دهد. "با این حال ، آن وحشت به واکنش سریعی انجامید : دو سال پس از اولین اندازه گیری لایه اوزون که در حال تراکم بود، " پروتکل مونترال درباره ی موادی که باعث از بین رفتن لایه اوزون می شوند." در 16 سپتامبر سال 1987 ، به تصویب رسید.
این سند را تا به حال بیش ا ز190 کشور امضا کرده اند.مفاد این پروتکل، اقدامات جهانی را برای منع استفاده از موادّی کهمنجر به تولید گازهای آلاینده جو می شوند ، تنظیم می کند ، ضوابط تولید حداکثر این گازها را مشخص می سازد و نیز به کشورهای در حال رشد کمک می کند که به این اهداف دست یابند.

زمان طولانی ترمیم

همه با این نظر موافقند که پروتکل مونترال یک موفقیت بزرگ در راه مبارزه با از بین رفتن محیط زیست و توفیقی عظیم د رعرصه ی سیاست محیط زیستی جهانی است. ولی این سند چه تأ ثیر مشخصی داشته است ؟ میشائیل بوخویتس می گوید : «بیش از هر چیز این که ممنوعیت ها رعایت می شونداندازه گیری ها نشان می دهند که از شمار مولکول های گازهای آلاینده در جو به تدریج کاسته شده است . حفره ی اوزون با این حال ، ناپدید نشده است . میشا ئیل بوخویتس توضیح می دهد که " بیش از ده سال است که حد اکثرابعاد حفره های اوزون که به طورمنظم بر فراز قطب جنوب پدید می آیند، اندازه گیری می شوند." بر فراز قطب شمال هم پدیده ی مشابهیهر سال دیده می شود. هرچند که این امردرشکل ضعیف تری صورت می گیرد . با وجود موفقیت سندپروتکل ،نمی توان روی ترمیم سریع لایه اوزونحساب کرد . میشا ئیل بوخویتس می گوید : « مولکول های گازهای آلاینده عمری طولانی دارند ده ها سال وضعیتشان ثابت می ماند.» انتظار می رود که در 60 سال آینده، موفقیت سال های 70 به دست آید.

عامل گرم شدن زمین

دانشمندان ولی کم خوش بین نیستند. بوخویتتس دررابطه با گرم شدن جو زمین می گوید: «ما مطمئن نیستیم که وضعیت جهان در 50 ، 60 سال آینده چگونه است . گازهای گلخانه ای که باعث افزایش گرما در سطح زمین شده اند، در سطوح بالاتر سبب سرما می شوند. و این امر به نوبه ی خود، روند ترکیب شیمیایی ای که لایه اوزون را از بین می برد، را آسان می سازد.» به این ترتیب ، همه چیز به هم مربوط می شود. این قانون طبیعت است و با پیدایی لایه اوزون برای اولین بار روشن می شود که : گازی که در قوطی اسپری است ، می تواند مسائلی با ابعاد جهانی به وجود آورد. این هم روشن شده است که انسان با موفقیت این مساول را حل کند. به این ترتیب پروتکل مونترال ، مدلی جسارت آمیز ارزیابی می شود .، هر چند که درآن تفاوت ها بارزترند : برای آلاینده های جو مثل هیدروکربن های مختلف و اکسیدهای نیتروژن ((CFC می توان به سادگی جانشینی پیدا کرد، ولی متأسفانه نمی توان انتشارامیسیون(گاز کربنیک) را سریعا کاهش داد.